Дзеці вайны… Гэта асобая катэгорыя з тых, каму давялося зведаць жахі ваеннага часу. Дзецям трэба было гуляць, чытаць кніжкі, хадзіць у школу, дапамагаць бацькам па гаспадарцы… А замест гэтага яны рана сталі дарослымі. Многія з іх бралі адказнасць за сем’і, пакуль іх бацькі ваявалі на фронце. А хтосьці ў меру дзіцячых сіл уносіў свой уклад у барацьбу з ворагам.

Колькі год таму да Дня Перамогі шклаўчанка Ніна Ісаеўна Фаміна атрымала незвычайнае віншаванне: прыгожы ліст за подпісам начальніка касмадрома Плясецк генерал-маёра А.Галаўко. Жанчына пакруціла яго ў руках, прачытала, задумалася… І перад вачыма паплылі ўспаміны ваенных гадоў…

…У 1941 годзе Ніне Аўдзеевай з вёскі Чарапы было 9 год. Сям’я была вялікай – пяцёра дзяцей. Старэйшы брат – ваенны, служыў у Магілёве. Менавіта ён у першыя дні вайны прывёў у бацькоўскую хату вайсковы дэсант, які пешшу ішой з Горак у Магілёў. Маці накарміла 25 чалавек, якія адпачылі і рушылі далей. Брат развітаўся з роднымі, з цяжарнай жонкай. Больш ім убачыцца не давялося… Імёны Васіля Ісаевіча Аўдзеева, які загінуў у 1941 годзе ў Магілёве, і Канстанціна Ісаевіча Аўдзеева, які загінуў у 1945 годзе пад Кёнігсбергам, можна прачытаць на мемарыяльным комплексе “Памяць”.

– Відаць, не забылі нашу сям’ю ў тым дэсанце, – выказала меркаванне Ніна Ісаеўна. А ўспаміны не адпускалі.

…Стараста вёскі падтрымліваў сувязь з партызанамі. І аднойчы ён падышоў да дзяўчынкі: “Нінка, табе заданне”. Малая, якая ў свае гады вызначалася смелым і ўпартым характарам, пайшла ў лес, дзе ў агавораным загадзя месцы аддала партызану пісьмо з папярэджаннем аб аблаве. Хадзіла ў лес яна некалькі разоў, насіла не толькі запіскі, аднак і  звязаныя для партызан рукавіцы і шкарпэткі. Аднойчы нарвалася на немцаў, якія трэслі дзяўчынку за плечы з крыкамі “партызан”, а потым ударылі. Дзяўчынка паднялася і пабегла, баючыся, што ў яе будуць страляць. Ды Бог засцярог.

“61-я брыгада Магілёўскай ВАГ, створана ў Клічаўскім раёне з групы ваеннаслужачых, якая ў маі 1942 года стала атрадам. Дзейнічаў як асобны ў Бялыніцкім, Клічаўскім, Магілёўскім, Шклоўскім, Быхаўскім, Кіраўскім раёнах. Пасля выхаду ў савецкі тыл у ліпені 1944 года вызначаны 61-й брыгадай”, – такія звесткі зберагаюцца ў кнізе “Памяць” пра партызанскі атрад, камандзіра якога Рыгора Паўлава Ніне Ісаеўне давялося бачыць асабіста. Ён пацалаваў маленькую дзяўчынку ў шчочку і сказаў: “Дзякуй за дапамогу”.

Давялося дзяўчынцы па заданню старасты бегаць па дварах роднай вёскі і папярэджваць пра тое, што будзе аблава на моладзь, якую ў час вайны вывозілі на прымусовыя работы. А ў той час у Чарапах было 360 двароў, і ў кожным 7-8, а то і 12 дзяцей. Уся моладзь уцякла з вёскі – хто да сваякоў у суседнюю вёску, а хто ў лес. І калі ў Чарапы прыйшлі немцы, страраста ім тлумачыў, што ўжо была аблава і моладзь пагналі ў Германію.

Але самымі страшнымі ўспамінамі былі тыя, як уся сям’я стаяла пад нямецкімі аўтаматамі. Здраднік данёс немцам пра тое, што малодшы з братоў, Іван, падтрымлівае сувязь з партызанамі. Немцы збілі ўсю сям’ю, падпалілі дом, тады Іван здаўся… Вярнуўся з нямецкага палону ён ужо пасля вайны, працаваў дырэктарам школы ў Княжыцах.

А вось Ніне вывучыцца не давялося. Пасля вайны яна пайшла працаваць у калгас “Праўда”, які падымаўся літаральна з попелу. 6 кароў, 4 свінні, 12 авечак – вось і ўся ферма. Дзяўчына тапіла печку, карміла свінней. Потым скончыла спецыяльныя курсы і стала помошнікам камбайнера. 8 гадоў працавала на камбайне, 8 гадоў – звеннявой… Калі перабралася ў Шклоў, была медсястрой у бальніцы, а на пенсію пайшла ўжо з ільнозавода. 43 гады – такі стаж ветэрана працы Ніны Фаміной. 

Выбіралася Ніна Ісаеўна дэпутатам па Гарадзецкаму сельсавету. І да гэтага часу шкадуе, што вайна перашкодзіла ёй атрымаць адукацыю.

Шмат гора давялося зведаць жанчыне і ў мірным жыцці. Пахавала сына Юрыя, загінуў муж, трапіўшы пад поезд. Так выпала, што на той момант, як Ніна Фаміна стала ўдавой, дачка яе была зусім маленькай. І ў гэты час прызвалі ў армію аднаго з сыноў. У ваенкамаце патлумачылі жанчыне, што сын мае законнае права на адтэрміноўку. “Не, – запярэчыла жанчына. – Трэба абараняць Радзіму, бо такі вялікі кошт мы заплацілі за мірнае жыццё!”. “Першы раз бачу такую маці, – здзівіўся вайсковец. – Партызанская душа”…

…Зараз Ніна Ісаеўна ў шаноўным узросце, аднак не страчвае імпэту. Стараецца быць у курсе ўсіх навін, 20 год выпісвае раённую газету, не прапускаючы ніводнай падпісной кампаніі. З радасцю прывячае ў сваім доме дзяцей і ўнукаў, з нецярпеннем чакае тэлефонных званкоў ад дачкі і ўнучкі, якія жывуць у далёкім Петразаводску. І радуецца таму, што яны не бачылі жахаў вайны.